Wycena patentu — jak określić wartość prawa i potencjału komercjalizacji

Patent może mieć dużą wartość, ale sam fakt jego uzyskania nie oznacza jeszcze, że powstało cenne aktywo ekonomiczne. O wartości decyduje przede wszystkim to, czy chronione rozwiązanie może generować przyszłe korzyści, jak silna jest rzeczywista ochrona, jak długo może trwać ekonomiczne wykorzystanie technologii oraz ile ryzyka i nakładów dzieli wynalazek od komercjalizacji.

Dlatego wycena patentu nie powinna rozpoczynać się od pytania „ile kosztowały badania?” ani „ile kosztowało zgłoszenie?”. Najpierw trzeba ustalić, co dokładnie jest przedmiotem wyceny, jakie prawa posiada właściciel i w jaki sposób te prawa mogą przełożyć się na przepływy pieniężne albo warunki przyszłej licencji lub sprzedaży.

Wycena jest szczególnie wymagająca w przypadku patentów i zgłoszeń na wczesnym etapie, ponieważ duża część wartości zależy jeszcze od przyszłych decyzji: dalszych badań, uzyskania ochrony, skalowania technologii, certyfikacji, wejścia na rynek i znalezienia podmiotu zdolnego do komercjalizacji.

Co właściwie wyceniamy: wynalazek, zgłoszenie czy udzielony patent?

Te pojęcia nie są równoważne. Wynalazek jest rozwiązaniem technicznym, natomiast patent jest prawem wyłącznym udzielonym na wynalazek po spełnieniu określonych warunków. Na wcześniejszym etapie może istnieć jedynie zgłoszenie patentowe, którego ostateczny zakres ochrony nie jest jeszcze znany.

Wycena „patentu” bez sprawdzenia jego statusu może więc oznaczać wycenę zupełnie innego aktywa niż zakłada użytkownik raportu.

Patent daje prawo wyłączne, ale nie gwarantuje komercjalizacji

W Polsce patent daje uprawnionemu prawo wyłącznego korzystania z wynalazku w sposób zarobkowy lub zawodowy na określonym terytorium. Faktyczny zakres ochrony wynika przede wszystkim z treści zastrzeżeń patentowych.

To ważne dla wyceny, ponieważ nie wystarczy stwierdzić, że „firma ma patent”. Trzeba odpowiedzieć między innymi na pytania, co rzeczywiście obejmują zastrzeżenia, jak szeroka jest ochrona, jak łatwo można zaprojektować rozwiązanie alternatywne, na jakich rynkach obowiązuje prawo i jak długo może jeszcze zachowywać ekonomiczne znaczenie.

Równie istotne jest rozróżnienie pomiędzy prawem do wykluczania innych a swobodą działania. Posiadanie własnego patentu nie oznacza automatycznie, że właściciel może bez ograniczeń wprowadzić produkt na rynek. Produkt może wykorzystywać również rozwiązania objęte wcześniejszymi prawami osób trzecich.

Dlatego analiza freedom to operate i analiza wartości patentu odpowiadają na różne pytania. Wycena nie zastępuje prawnej analizy możliwości wdrożenia technologii.

20 lat ochrony nie oznacza 20 lat wartości ekonomicznej

Dla patentu udzielonego w Polsce maksymalny okres ochrony wynosi 20 lat od daty zgłoszenia, przy spełnieniu warunków utrzymywania prawa. Wartość ekonomiczna może jednak wygasnąć znacznie wcześniej.

Technologia może zostać wyparta przez nowe rozwiązanie, tańszy sposób osiągania tego samego efektu, zmianę standardu branżowego, regulacje albo produkt zaspokajający tę samą potrzebę bez wykorzystania chronionego rozwiązania.

Dlatego w modelu wyceny należy rozdzielić pozostały okres ochrony prawnej od pozostałego okresu ekonomicznego wykorzystania. Jeżeli technologia utraci znaczenie rynkowe wcześniej, nie ma ekonomicznych podstaw do zakładania pełnego prawnego okresu ochrony w prognozie.

Najważniejsze pytanie: skąd patent ma generować pieniądze?

Patent nie generuje przepływów samodzielnie. Wartość powstaje poprzez konkretny model komercjalizacji.

Może to być między innymi produkcja i sprzedaż produktów wykorzystujących chronione rozwiązanie, obniżenie kosztów względem technologii alternatywnej, licencjonowanie prawa, sprzedaż patentu, utrzymanie wyższej marży albo stworzenie bariery utrudniającej konkurentom zastosowanie podobnego rozwiązania.

WIPO wskazuje, że wartość IP wynika z potencjalnych przyszłych korzyści ekonomicznych, które mogą powstawać przez bezpośrednie wykorzystanie, sprzedaż, licencjonowanie albo poprawę pozycji konkurencyjnej.

Jeżeli nie można wskazać wiarygodnego mechanizmu przejścia od prawa patentowego do korzyści ekonomicznej, wycena oparta jedynie na atrakcyjności technicznej wynalazku będzie bardzo niepewna.

Patent a know-how — wartość często nie mieści się w samym prawie patentowym

Patent może być tylko jednym z elementów potrzebnych do wykorzystania technologii. Licencjobiorca lub nabywca może również potrzebować know-how technicznego, dokumentacji produkcyjnej, wyników testów, oprogramowania, danych eksperymentalnych, prototypu albo wsparcia twórców.

Ma to duże znaczenie przy wycenie transakcyjnej. Jeżeli sam patent bez wiedzy zespołu jest trudny do wdrożenia, wartość prawa jako autonomicznego aktywa może być niższa niż wartość całego pakietu technologii.

Szerzej o wycenie różnych rodzajów praw i aktywów niematerialnych piszemy w przewodniku po wycenie własności intelektualnej.

Co najbardziej wpływa na wartość patentu?

Podejście kosztowe — ile kosztowałoby odtworzenie rozwiązania?

Podejście kosztowe analizuje koszty stworzenia, odtworzenia albo zastąpienia technologii. Mogą obejmować prace badawczo-rozwojowe, prototypowanie, personel, infrastrukturę i koszty związane z ochroną IP.

Jest to podejście stosunkowo łatwe do zastosowania wtedy, gdy historia kosztów jest dobrze udokumentowana. Ma jednak zasadnicze ograniczenie: koszt poniesiony na stworzenie technologii nie mówi jeszcze, jakie korzyści wygeneruje ona w przyszłości.

Projekt badawczy może pochłonąć znaczne środki i nie doprowadzić do produktu potrzebnego rynkowi. Z drugiej strony relatywnie niewielkim kosztem może powstać rozwiązanie dające dużą przewagę ekonomiczną.

Podejście kosztowe może być szczególnie użyteczne na wczesnym etapie, gdy brakuje wiarygodnych prognoz i porównywalnych transakcji, albo jako test racjonalności innych wyników. Nie należy jednak utożsamiać historycznych kosztów R&D z automatyczną wartością patentu.

Podejście rynkowe — porównywalne transakcje i licencje

Podejście rynkowe opiera się na obserwacji sprzedaży lub licencjonowania podobnych praw. W teorii jest intuicyjne, jednak w praktyce porównywalność patentów bywa ograniczona.

Przy porównaniu trzeba uwzględnić między innymi rodzaj i zakres IP, branżę, etap rozwoju, pozostały okres ochrony, zakres terytorialny, wyłączność, możliwość sublicencjonowania oraz strukturę płatności.

W umowach technologicznych wynagrodzenie może obejmować jednocześnie opłatę początkową, płatności za kamienie milowe, refundację kosztów patentowych, minimalne opłaty i royalty od sprzedaży. Sama procentowa stawka royalty bez znajomości całej ekonomiki umowy może więc prowadzić do błędnego porównania.

WIPO zwraca również uwagę, że dostępność rzeczywiście porównywalnych transakcji jest często ograniczona, szczególnie przy technologiach na wczesnym etapie.

Podejście dochodowe — ile przyszłych korzyści można przypisać patentowi?

Jeżeli można zbudować wiarygodny model komercjalizacji, podejście dochodowe pozwala powiązać wartość patentu z przyszłymi korzyściami ekonomicznymi.

Najpierw trzeba jednak oddzielić wartość całego produktu lub przedsiębiorstwa od części wartości przypisywanej konkretnemu prawu.

W zależności od sytuacji można analizować dodatkową marżę osiąganą dzięki technologii, oszczędność kosztów względem alternatywy, przychody z licencjonowania, różnicę przepływów pomiędzy scenariuszem z patentem i bez patentu albo hipotetyczne opłaty licencyjne unikane dzięki posiadaniu prawa.

Przyszłe korzyści są następnie sprowadzane do wartości bieżącej przy uwzględnieniu czasu i ryzyka.

Jeżeli stosujesz DCF, stopa dyskontowa musi odpowiadać charakterowi analizowanych przepływów oraz ryzykom rozwoju i komercjalizacji. Nie powinna być arbitralną premią dodaną tylko dlatego, że „patenty są ryzykowne”. Zasady konstrukcji stopy dyskontowej opisujemy szerzej w artykule WACC w wycenie przedsiębiorstwa.

Metoda „with and without” — ile ekonomicznie daje sam patent?

Jednym z użytecznych sposobów izolowania wartości prawa jest porównanie dwóch scenariuszy:

• with — firma posiada i wykorzystuje wyceniany patent,
• without — firma nie posiada prawa i musi korzystać z alternatywy albo działać bez chronionego rozwiązania.

Różnica może wynikać z wyższej ceny produktu, niższego kosztu jednostkowego, większego udziału rynkowego, unikniętej opłaty licencyjnej, kosztu przeprojektowania produktu albo utraty części przewagi po wygaśnięciu ochrony.

Metoda jest szczególnie użyteczna wtedy, gdy można rozsądnie zdefiniować wiarygodny scenariusz alternatywny.

Relief from royalty — nie zaczynaj od „stawki z internetu”

W podejściu relief from royalty wartość prawa jest powiązana z opłatami licencyjnymi, których właściciel hipotetycznie musiałby ponosić, gdyby nie posiadał patentu i musiał uzyskać odpowiednią licencję.

Największym ryzykiem jest dobór stawki royalty.

Nie należy przyjmować jej tylko dlatego, że „w branży często stosuje się kilka procent”, podobną stawkę znaleziono w pojedynczej umowie albo firma historycznie używała jej wobec podmiotu powiązanego.

Stawka musi być zgodna z zakresem prawa, rentownością produktu, znaczeniem technologii, etapem rozwoju, warunkami licencji i dostępnością alternatyw.

Jeżeli celem jest ustalenie warunków konkretnej licencji technologicznej, szerzej opisujemy ten problem w artykule wycena licencji na technologię.

Wczesny patent: dlaczego jeden DCF może być zbyt pewny?

Przy technologii na wczesnym etapie przyszłość często zależy od kilku następujących po sobie zdarzeń: uzyskania wystarczającej ochrony, ukończenia rozwoju technologicznego, potwierdzenia parametrów rozwiązania, przejścia wymaganych testów, skalowania produkcji i znalezienia partnera lub klientów.

Model zakładający od razu jeden płynny strumień sprzedaży może ukrywać fakt, że projekt może zakończyć się na którymś z wcześniejszych etapów.

W takich sytuacjach pomocne mogą być scenariusze warunkowe, risk-adjusted DCF, drzewa decyzyjne, a w bardziej zaawansowanych przypadkach analiza real options lub symulacje.

Nie chodzi o stosowanie najbardziej skomplikowanej metody. Sposób wyceny powinien po prostu odpowiadać rzeczywistej strukturze niepewności.

Przykład: dwa podobne patenty mogą mieć zupełnie inną wartość

Poniższy przykład nie przypisuje patentom konkretnych kwot. Pokazuje jedynie, jak różne cechy mogą wpływać na wynik wyceny.

Nawet jeżeli koszt powstania obu technologii był podobny, ich ekonomiczna wartość może być zupełnie inna.

Patent bez rynku może być prawnie silny i ekonomicznie słaby

Ocena prawna i ekonomiczna nie powinny być ze sobą mylone. Patent może mieć szeroki zakres i być trudny do podważenia, ale dotyczyć technologii, której rynek nie potrzebuje albo której wdrożenie jest ekonomicznie nieopłacalne.

Może być również odwrotnie: technologia ma duży potencjał rynkowy, ale prawo chroni jedynie niewielki fragment rozwiązania albo konkurenci mogą stosunkowo łatwo je obejść.

Dlatego dobra wycena łączy trzy warstwy:

prawo + technologia + ekonomika komercjalizacji.

Pominięcie którejkolwiek z nich może prowadzić do wyniku, który wygląda precyzyjnie liczbowo, lecz nie opisuje rzeczywistej wartości patentu.

Jakie dokumenty przygotować do wyceny patentu?

Zakres zależy od celu analizy, ale zwykle przydatne są:

• dokument patentowy lub dokumentacja zgłoszenia,
• aktualne dane dotyczące statusu prawa i opłat,
• informacje o właścicielu i podstawie nabycia praw,
• dokumentacja rodziny patentowej,
• informacje o sporach lub postępowaniach dotyczących prawa,
• raporty z badań i walidacji technologii,
• plan dalszego rozwoju,
• kosztorys potrzebnych inwestycji,
• prognozy sprzedaży i marży,
• analiza rynku i konkurencyjnych technologii,
• istniejące umowy licencyjne lub oferty współpracy,
• informacje o know-how i innych prawach potrzebnych do wdrożenia.

Im wcześniejszy etap technologii, tym większa część wyceny opiera się na założeniach i tym ważniejsze jest jawne pokazanie ich źródeł.

Najczęstsze błędy przy wycenie patentu

1. Utożsamianie wartości z kosztem R&D.
Koszt historyczny nie mówi, jakie przyszłe korzyści wygeneruje patent.

2. Wycena samego numeru patentu bez analizy zastrzeżeń.
To zakres ochrony, a nie sam fakt udzielenia prawa, wpływa na zdolność ograniczania konkurencji.

3. Przyjęcie pełnych 20 lat jako okresu ekonomicznego.
Technologia lub rynek mogą stracić znaczenie wcześniej.

4. Pominięcie ryzyka dalszego rozwoju.
Patent na prototyp nie jest ekonomicznie tym samym co technologia gotowa do wdrożenia.

5. Użycie przypadkowej stawki royalty.
Stawka z nieporównywalnej transakcji może istotnie zniekształcić wynik.

6. Pominięcie know-how i innych praw.
Sam patent może nie wystarczać do wykorzystania technologii.

7. Założenie, że patent daje freedom to operate.
Właściciel może nadal potrzebować praw do innych technologii.

8. Przypisanie patentowi całego zysku produktu.
Na wynik produktu pracują również marka, produkcja, dystrybucja, zespół i inne aktywa.

9. Brak rozróżnienia wartości od ceny.
Cena sprzedaży lub warunki licencji zależą także od siły negocjacyjnej stron i wartości prawa dla konkretnego nabywcy.

Wycena patentu na potrzeby sprzedaży i licencji — wynik może być inny

Cel wyceny wpływa na sposób analizy. Ten sam patent może mieć inne znaczenie ekonomiczne dla obecnego właściciela, strategicznego konkurenta, licencjobiorcy działającego tylko na jednym rynku albo inwestora finansującego dalszy rozwój.

WIPO wskazuje, że wartość tego samego IP może różnić się pomiędzy użytkownikami zależnie od ich pozycji rynkowej, portfela produktów i zdolności do komercjalizacji.

Dlatego raport powinien jasno wskazywać cel wyceny, podstawę wartości i przyjętą perspektywę, zamiast przedstawiać pojedynczą liczbę jako uniwersalną „cenę patentu”.

Wycena patentu — najważniejszy wniosek

Patent jest wart nie tyle, ile kosztowało jego stworzenie, lecz tyle, ile ekonomicznej przewagi można wiarygodnie przypisać chronionemu prawu po uwzględnieniu czasu, ryzyka i kosztów komercjalizacji.

Najpierw trzeba ustalić, co dokładnie jest chronione i na jakich terytoriach. Następnie ocenić, czy rozwiązanie daje realną przewagę, jak długo może ją utrzymać oraz czego jeszcze potrzeba, aby technologia zaczęła generować przepływy.

Podejście kosztowe może być użytecznym punktem odniesienia na wczesnym etapie. Podejście rynkowe wymaga rzeczywiście porównywalnych transakcji. Podejście dochodowe pozwala bezpośrednio powiązać wartość z przyszłymi korzyściami, ale jego jakość zależy od wiarygodności danych i założeń dotyczących komercjalizacji.

Najbardziej użyteczny raport nie kończy się samą kwotą. Powinien pokazywać, które elementy wartości wynikają z prawa patentowego, które z technologii i know-how, jakie ryzyka pozostają przed komercjalizacją oraz które założenia mają największy wpływ na wynik.

Jeżeli potrzebujesz wyceny patentu, zgłoszenia patentowego albo pakietu technologii na potrzeby sprzedaży, licencji, inwestycji lub transakcji, możesz skontaktować się z BiznesWycena.pl i opisać zakres praw, etap rozwoju technologii oraz cel wyceny.

Źródła merytoryczne wykorzystane do weryfikacji: World Intellectual Property Organization — Valuing Intellectual Property Assets; WIPO — Intellectual Property Valuation Basics for Technology Transfer Professionals; Urząd Patentowy RP — Wynalazki i wzory użytkowe; International Valuation Standards Council — aktualne International Valuation Standards, w tym IVS 210 Intangible Assets. Artykuł ma charakter edukacyjny; analiza zakresu patentu, jego ważności oraz freedom to operate może wymagać odrębnej opinii specjalisty prawa patentowego.